Xenotilapia ochrogenys

 

(Boulenger, 1914)

 

Ryby z podrodziny Ectodini w ostatnich latach robią prawdziwą furorę wśród akwarystów. Uznaje się je za jedne z najtrudniejszych ryb w hodowli, ale z uwagi na niespotykany kształt, ubarwienie, oraz zachowanie stają się marzeniem wielu akwarystów. Jeden z najwybitniejszych znawców jeziora Tanganika, Ad Konings, nazwał nawet niektóre gatunki z tej grupy "Dream Cichlids". Jednym z tych gatunków jest Xenotilapia ochrogenys.

Ogólna charakterystyka: Ryby z rodzaju Xenotilapia można z uwagi na zachowania rozrodcze podzielić na dwie grupy. Do pierwszej należą gatunki, w których jedynie matka inkubuje potomstwo w pysku. Zwykle nie dobierają się one w pary, tarło odbywa się w grupie. Samce niektórych z tych tych gatunków budują płytkie gniazda na piasku, gdzie odbywa się tarło. Do grupy tej należą: X. bathyphila, X. ochrogenys, X. sima, X. ornatipinnis, i X. sp. "Ndole".
Druga grupa Xenotilapii to gatunki, gdzie zarówno samica, jak i samiec inkubują wylęg w pysku. Te ryby tworzą pary w okresie rozrodczym, poza nim mogą pozostawać w parach, bądź łączyć się w większe stada. Nie obserwuje się, żeby budowały gniazda na piasku. Gatunki należące do tej grupy, to: X. flavipinnis, X. papilio, X. spiloptera, X. boulengeri, X. sp. "Sunflower" i X. sp. "Katete".

X. ochrogenys należy do tych Xenotilapii, które nie dobierają się w pary na okres godowy, ale tarło odbywają gromadnie. Jest gębaczem, a ikra i narybek inkubowane są w pysku wyłącznie przez matkę. Zamieszkuje całe jezioro, z wyjątkiem środkowej części wybrzeża Zairu. Ciało ryby jest mocno wydłużone, wysmukłe. Głowa charakterystycznie zaokrąglona z dolnym otworem gębowym. Nieproporcjonalnie duże, owalne oczy położone są na szczycie głowy. Ciekawostką jest obecność trzeciej linii bocznej u dołu nasady ogona. Poza okresem godowym ciało jest biało-srebrzyste, dające kamuflaż na tle piasku. W czasie tarła samce mocno się wybarwiają; ich płetwy mają zabarwienie żółte, z niebieskimi i czarnymi plamkami. Również wzdłuż tułowia pojawiają sie barwne elementy. Jednak najbardziej charakterystyczną cechą ubarwienia samca w okresie godowym jest intensywnie żółte podgardle, od którego zresztą gatunek wziął nazwę. Bardzo przypomina przedstawicieli gatunku Xenotilapia sp. "Ndole", wcześniej uważanego za odmianę X. ochrogenys. Jednak poza drobnymi różnicami w budowie ciała, samce tych ryb różnią się ubarwieniem.

Xenotilapia ochrogenys, samiec w okresie godowym. Zdjęcie: Ad Konings, (c)1998.

Rozmiary: Ryba dorasta maksymalnie do 12 cm długości, jednak zwykle nie przekracza 10,5 cm.

Rozróżnienie płci: Samce są nieco większe i w okresie godowym charakterystycznie ubarwione. Poza tym mają nieco dłuższe promienie płetw grzbietowej, odbytowej i brzusznych. Ryby te więc, oprócz dymorfizmu płciowego, prezentują także dychromatyzm.

Warunki chemiczne wody: Typowe dla innych mieszkańców jeziora Tanganika. Woda o odczynie zasadowym. Szczegóły dotyczące składu wody można znaleźć na tym serwisie w artykule "Woda w Tanganice - jej skład, a możliwości odwzorowania w akwarium". . Niezmiernie ważne jest zapewnienie odpowiedniej filtracji biologicznej i mechanicznej. Ryby z rodzaju Xenotilapia są szczególnie wrażliwe na zanieczyszczenia wody.

Temperatura: 26-28°C. Nie należy dopuszczać do dłużej trwającego obniżenia, lub podwyższenia temperatury. Jak wszystkie pielęgnice z jeziora Tanganika, Xenotilapie są na to bardzo wrażliwe.

Zachowanie: Ryby pływają nad piaszczystym dnem w stadach liczących do 30 osobników. Prawdopodobnie takie stado tworzy się w momencie wypuszczenia narybku naraz przez wiele samic - ryby pozostają już na zawsze razem. Pracowicie przesiewają piasek w poszukiwaniu pożywienia. Są stosunkowo łagodne, samce bronią swych terytoriow w okresie godowym, ale sporadycznie tylko dochodzi do bezpośrednich potyczek pomiędzy nimi, raczej wszystko kończy się na prezentacji własnych płetw i ubarwienia. Dlatego wskazane jest hodowanie w akwarium minimum dwóch samców - stymuluje to je wówczas do tego rodzaju zachowań.

X. ochrogenys, żyjąca na otwartej przestrzeni, ma ograniczone możliwości ukrycia się. Również nie jest na tyle sprawnym pływakiem, żeby umknąć przeciwnikowi. Dlatego ma wiele przystosowań, żeby w razie niebezpieczeństwa zareagować błyskawicznie. Jednym z nich są duże, położone na szczycie głowy oczy. Pozwalają one na obserwację środowiska nad rybą, skąd najczęściej przychodzi niebezpieczeństwo. Wielkość gałki ocznej zapewnia dużą czułość wzroku. Również dodatkowa linia boczna prawdopodobnie pomaga rybie szybciej zauważyć zbliżające się obiekty. Ponadto, maskujące ubarwienie (poza okresem godowym) i życie w dużej grupie, zwiększają szansę przeżycia. X. ochrogenys, zaniepokojona, gwałtownie zrywa się, pociągając za sobą całe stado. Dla akwarysty wynikają z tego dwa wnioski. Po pierwsze akwarium trzeba usytuować tak, żeby ryby nie były gwałtownie wystraszone pojawiającym się nagle przy szybie wielkim obiektem. Po wtóre akwarium powinno być wystarczająco duże, i pozbawione ostrych przedmiotów (skałki), żeby uciekająca ryba nie zrobiła sobie krzywdy. Szczególnie na uszkodzenie narażone są oczy.

Rozmnażanie: X. ochrogenys odbywają tarło często tylko w jednym roku w życiu. Jest wyraźna sezonowość w tym względzie - w jednym stadzie wszystkie tarła odbywają się mniej więcej w tym samym czasie, w porze deszczowej. Obserwowano, że stado X. ochrogenys na czas rozrodu dołączało się do znacznie liczniejszego, liczącego kilkaset osobników, stada Enantiopus melanogenys.

Przygotowania do tarła ze strony samca są dość niezwykłe. Przygotowuje on gniazdo, o średnicy około 10 cm, pokryte najdrobniejszym piaskiem. Wszystkie większe ziarna są usuwane. To jest miejsce, gdzie odbędzie się tarło. Ponadto, samiec na obrzeżach gniazda usypuje kilka (3-8) wieżyczek z piasku. Jaką rolę spełniają one w rytuale godowym, nie wiadomo.

Samiec wabi samicę do gniazda rozpościerając wszystkie płetwy i nadymając podgardle. Tarło rozpoczyna się, gdy samica zaakceptuje zaloty tańca. Obie ryby zataczają charakterystyczne ciasne kręgi, w końcu samica uwalnia kilka ziaren ikry (do 8 w jednym cyklu). Jaja są zapładniane przez samca, gdy jeszcze leżą na piasku. Dopiero potem samica umieszcza je w swoim pysku. Ziarna ikry mają średnicę ok. 2mm. Samica X. ochrogenys składa 10-40 jaj.

Zwykle jedna samica odbywa tarło z kilkoma samcami. W krótkim czasie wszystkie samice w stadzie noszą jaja, a potem narybek. Po niespełna trzech tygodniach młode są uwalniane mniej więcej równocześnie przez wszystkie samice, i tworzą nowe stado, zdolne do rozmnażania już w następnym roku.

Ryba żyje zwykle ok. trzech lat. W pierwszym roku życia dorasta. W drugim jest już dojrzała płciowo i jest to rok, w którym najintensywniej się rozmnaża. W trzecim roku życia, aktywność reprodukcyjna wyraźnie spada, najczęściej ryby już się w ogóle nie wycierają. Tak więc, jeżeli akwarysta chce hodować te ryby przez dłuższy czas, musi zawsze zostawić kilka-kilkanaście sztuk młodych z każdego wylęgu, żeby w roku następnym również doczekać się przychówku. Oznacza to również, że nie należy kupować ryb z odłowu dochodzących do swych maksymalnych rozmiarów, lepiej nabywać ryby młode.

Pokarm: X. ochrogenys żywi się drobymi bezkręgowcami, które zdobywa przesiewając piasek przez pokrywy skrzelowe. W akwarium powinno się je karmić dobrej jakości drobnym pokarmem mrożonym (Cyclop, Daphnia), toleruje również pokarm suchy, jednak powinien on opadać na dno. Młode nalepiej karmić żywymi larwami Artemii.

Akwarium: Minimalne wymiary dna akwarium to 150x60 cm, co oznacza, że akwarium nie powinno być mniejsze, niż 400-450 litrów. Powinno się trzymać grupę minimum kilku osobników, w tym co najmniej dwa samce, jeżeli chcemy obserwować pasjonujące zachowania rozrodcze. Hodowanie jednej pary jest błędem. Dno akwarium powinno być przykryte drobnym piaskiem. Mogą obecne być nieliczne, małe skałki dla rozdzielenia potencjalnych terytoriów, jednak pozbawione ostrych krawędzi, najlepsze są otoczaki. Rośliny nie są wskazane, ponieważ mogą przeszkadzać w budowie gniazd.

Najlepiej X. ochrogenys trzymać w akwarium jednogatunkowym, chociaż dopuszczalne jest łączenie z takimi rybami, jak: Grammatotria, Lestradea, Asprotilapia, Enantiopus, Cardiopharynx, Cyathopharynx, Cyprichromis, Ophthalmotilapia, czy inne Xenotilapie, ale najlepiej gatunki, u których oboje rodziców inkubuje przychówek w pysku. Nie wyklucza się także łączenia z małymi przedstawicielami podrodziny Lamprologini, o ile w części akwarium umieścimy skałki, bądź muszle. Nie powinno się natomiast łączyć X. ochrogenys z Tropheusami, są to ryby zbyt "gruboskórne" dla nich. Generalnie należy dbać o to, żeby podczas tarła inne ryby nie przeszkadzały Xenotilapiom.

Uwagi: Hodowla Xenotilapia ochrogenys to duże wyzwanie nawet dla doświadczonych akwarystów, jednak Ci, którzy je podejmą, nie powinni żałować.

 

(c) Tomasz Kwiecień, 2000